ARI OTU (FAZELYA)
GİRİŞ
Arıcılık özellikle ülkemizde az topraklı veya topraksız çiftçilere güvenli bir gleri imkanı yaratmakta olup, orman içi ve kenarı köylerde yaşayan halkı kalkındırmak bakımından da önemli bir tarımsal faaliyet kolu haline gelmiştir. Arılardan bal, bal mumu, polen, arı sütü, propolis ve arı zehiri gibi ürünler elde edilmektedir. Arıcılık, balın insan beslenmesindeki öneminin bilinmesi, bal mumu, arı sütü ve polenin kullanım alanlarının artması ile daha çok aileye ek gelir kaynağı yaratabilir. Kırsal alanda yaşayan gelir düzeyi düşük ailelerin arıcılığa başlamaları, arıcılığın öneminin artmasını ve yaygınlaşmasını sağlamıştır.
Bingöl ve çevresi coğrafi konum bakımından %8 aktif tarımın yapıldığı ekilebilir arazi, %92 tarım yapılamayan çayır mera ve çalılıklardan oluşmuştur. Bu rakamlara bakıldığında tarımsal yapının büyük oranda hayvancılık ve arıcılık üzerinde yoğunlaştığı görülmektedir. Ayrıca bu bölge çayır, mera bitkilerinin çeşitliliği ve bolluğundan dolayı yerli ve gezgin arıcıların tercih ettiği ve konakladığı bir bölge konumundadır.
Arı otu (fazelya) Kaliforniya orijinli bir yem bitkisi olup Almanya ve Doğu Avrupa ülkelerinde yeşil ot, kuru ot ve silaj yapımında kullanılmakta ve erozyonu önleyici bir bitki olarak da yetiştiriciliği yapılmaktadır. Ayrıca fazelya bu ülkelerde bal arıları için son derece elverişli bir nektar kaynağı olması açısından da arı üreticileri tarafından geniş ölçüde ekimi yapılan bir bitkidir.
Fazelyanın bal arıları açısından nektar vepolen kaynağı olarak dünyanın en üstün 20 bal bitkisi arasında yer aldığı; ABD, Almanya, Rusya gibi birçok ülkede bal arılarının yararlanması için özellikle arıcılıkların etrafına ekildiği, bazı ülkelerde ise arı yetiştiricilerinin kolonilerini göçer arıcılık sistemi içerisinde fazelyaya taşıdıkları belirtilmektedir.
Türkiye’de Sağlamtimur ve arkadaşları fazelyanın kış periyodu bayonca Çukurova’da yeşil gübre olarak yetiştirilebileceğini ve %50 çiçeklenme döneminde biçilebileceğini bildirmiştir.
Bu çalışma Fırat Üniversitesi Bingöl Meslek Yüksek Okulu Arıcılık Programı’na ait koloniler ile Tarla Bitkileri Programı uygulama deneme arazisinde gerçekleştirilmiş olup, fazelyanın çiçek yoğunluğu ve fazelya üzerinden yararlanan bal arılarının yoğunluğunu ve fazelya için uygun sıra arasını belirlemek amacı ile yapılmıştır.
Materyal ve Metot
Bu makalede yer verilen 2002 yılında Fırat Üniversitesi Bingöl Meslek Yüksek Okulu Arıcılık Programı’na ait koloniler ile Tarla Bitkileri Programı uygulama ve deneme alanında yürütülmüştür.
Arazinin toprak karakteri killi yapıda olup arazi pullukla sürülerek özel tohum yatağı hazırlanmıştır. Ekim işlemi 18 Nisan 2002 tarihinde 3 farklı sıra arasında dekara 1,5 kg tohum gelecek şekilde düzenlenmiştir. Ekim sırasında toprağa5 kg/da DAP gübresi verilmiştir.
Tarla denemelerinde kullanılan arı otu Çukurova Üniversitesi Tarla Bitkileri Bölümünden sağlanmış olup, 3 farklı sıra aralığı (40-50-60 cm) olarak planlanmış ve her bir sıra aralığı denemesi 3 tekerrürlü olarak planlamıştır.
Çiçeklenme başlangıcında yavrulu 5 arılı 8 çerçeve içeren 5 adet arı kolonisi parsellerin 20 metre gerisine yerleştirilmiştir. Örneklenmeye çiçeklenme başlangıcında başlanmış olup, birer hafta arayla çiçeklenmeye kadar devam edilmiştir.
Çiçek yoğunluğu, her parselde 0.30 metre karedeki çiçekler sayılarak hesaplanmıştır. Parseldeki arı yoğunluğunu belirlemek üzere yapılan sayımlar 7 günde bir yapılmıştır. Gerek arı gerekse çiçek yoğunluğu için sayımlar saat 12’de gerçekleştirilmiş arı yoğunluğu için 5 dakika boyunca her örnekleme alandaki çiçeğe konan arılar sayaç yardımı ile belirlenmiştir.
Araştırma Bulguları ve Tartışmalar
Çalışmaya 18 Nisan 2002 tarihinde dekara 1,5 kg tohum kullanılarak başlanmış, ilk bitki fideleri 27 Nisan 2002 tarihinde çıkmaya başlamıştır. İlk çiçeklenme 6 Haziran 2002 ‘de %50 çiçeklenme 14 Haziran 2002 ‘de tam çiçeklenme 23 Haziran 2002’de son çiçeklenme ise 7 Temmuz 2002 tarihinde gerçekleşmiştir.
Bu çalışmada ekimi yapılan fazelyanın çiçeklenme döneminin 4 hafta sürdüğü bitkiye mor çiçeklerin hakim olduğu az miktarda beyaz çiçeğin oluştuğu gözlenmiştir. Çalışma süresince parsellerdeki çiçek ve arı yoğunluğu Tablo 1’de verilmiştir. Çiçeklenme dönemi yaklaşık 1 ay sürmüş ortalama çiçek ve arı yoğunluğu en yüksek olarak 50 cm’lik sıra aralığında 3366,69 m2 /adet/arı olarak gözlemlenmiştir. Arı yoğunluğu çiçek yoğunluğuna paralel olarak artış göstermiştir.
Maksimum çiçeklenmenin olduğu dönemde arı yoğunluğu m2’de 117,33 cm ile 50 cm’lik sıra aralığında sağlanmıştır. Bu oran Tansı ve arkadaşlarının Çukurova koşullarında yaptıkları çalışma ile benzerlik göstermiştir. Bu benzerlik eylül ekiminden (Çukurova koşullarında 130 arı/m2) biraz az, ekim ayı ekiminde (91 ve 66 arı/m2) yüksek ve geç ekilen kasım ayı parsellerinden (201 ve 183 arı/m2) az bulunmuştur. Yine Tansı ve arkadaşları fazelyanın çiçeklenme süresinin Çukurova koşullarında 8 hafta Williams ve Christian ise çiçeklenme periyodunun 8 haftadan fazla sürdüğünü belirtmektedirler. Bingöl’deki çiçeklenme periyodunun kısa oluşunun Bingöl’ün toprak yapısından ve ekolojisinden kaynaklandığı sanılmaktadır.
Sonuç
Fazelya adaptasyon yeteneği bakımından Bingöl’de ideal bir gelişme göstermiştir. Çiçeklenme periyodunun bir ayı aşması, çiçek yoğunluğunun yüksek düzeyde bulunması, hem polen hemde nektar kaynağı oluşturması açısından bal arıcığınca bölgede önem art etmektedir. Fazelya farklı ekim zamanları uygulanarak daha uzun süre nektar ve polen kaynağı olarak bölgede arı popülasyonuna katkı sağlayacaktır.
