PROPOLİSİN BİTKİSEL KÖKENİ
Tarihimizin derinliklerinden günümüze ulaşan bal arısı, gerek yaşamı, gerekse oluşturduğu değerli ürünler ile insanların ilgisini çekmiştir. İnsanların dengeli ve sağlıklı beslenmesinde önemli bir yeri olan bal ürünü yanında; polen, arı sütü, propolis ve arı zehiri birçok hastalığın iyileştirilmesinde günümüzde tıp alanında alternatif ürün olarak kullanılmaktadır. Son yıllarda yapılan çalışmalar ile en az bal kadar önemli bir arı ürünü olan propolisinde içeriği ve etkileri belirlenip kullanım alanının artırılması sağlanmıştır.
Bal arılarının çeşitli bitkisel kaynaklardan topladığı yapışkanımsı bir madde olan propolis, sözcük olarak Eski Yunanca'da “pro” “için veya savunma”, “polis” “şehir” anlamına gelir ki buradan da şehrin ya da kovanın savunması gibi bir anlama ulaşmak mümkündür. Dolayısıyla propolis sözcüğü, bal arılarının propolisi, kovan girişlerini dışarıdan gelecek tehlikelere karşı savunma amacıyla kullanmalarına da dayandırılabilir.
Propoliste Polen Analizi
Propolisin özelliklerinin coğrafi düzeyde belirlenmesi, palinolojik analizler sayesinde gerçekleşebilmektedir. Bunun için de çeşitli analiz metotları geliştirilmiştir. Öncelikle bu metotlara uygun olarak propolis örneklerinden polen preparatları hazırlanır. Bir sonraki basamakta hazırlanan preparatların mikroskop altında incelenmesiyle polen teşhisleri yapılır. Böylelikle propolisin bitkisel orijini hakkında yorum yapılabilmektedir.
Propolis polence zengin olup, polenin kökeni hakkında aşağıdaki hipotezler ileri sürülebilir.
- Propolis atmosferdeki polenlerle kontamine olmuştur.
- Propolis toplamakta olan arıların vücuduna bulaşmış polenler propolise karışabilir.
- Propolis topağı bitki polenleri ile kontomine olmuş olabilir.
- Arılar tarafından toplanan polen propolisi kirletebilir.
- Atmosferdeki polenlerin çok küçük bir bölümü arı kovanına girip propolisi kirletebilir.
Arıların Propolis Kaynağı Olarak Kullandıkları Bitki Türleri
Propolisin yoğun olarak toplandığı bitki çeşitleri bölgeye ve mevsime göre değişmektedir. Palinolojik analizler sonucu belirlenen bazı önemli propolis kaynağı bitkiler aşağıda verilmiştir.
• Abies (Köknar)
• Acer (Akçaağaç)
• Aesculus (At kestanesi)
• Alnus (Kızılağaç)
• Betula (Huş)
• Castaneae (Kestane)
• Corylus (Fındık)
• Eucalyptus (Ökaliptus)
• Pinus (Çam)
• Populus (Kavak)
• Prunus (Erik)
• Quercus (Meşe)
• Salix (Söğüt)
• Tilia (Ihlamur)
• Ulmus (Karaağaç)
Bölgelere Göre Propolis Kaynağı Bitkiler
Avrupa'da: Ana propolis kaynağı olarak Kavak ( Populus ) türleri gösterilmektedir. Bu bölgede bal arıları Populus türlerinde reçineyi tercihen yaprak sürgünlerinden toplarlar. Avrupa için ikinci dereceden önemli olan propolis kaynağı bitkiler Huş, Meşe ağacı, Kızılağaç, Söğüt ve Fındık ağaçlarıdır. Propolisin yoğun olarak toplandığı Kavak türleri Avrupa, Kuzey Amerika ve Kuzey Afrika ile sınırlıdır.
Afrika'da: Akasya'nın ( Acacia ) propolis kaynağı olduğu tahmin edilmektedir.
Avusturalya'da: Kavağın çok sınırlı olması nedeniyle, arıların bazı yörelerde bulunan kavakların tomurcuklarını tahrip ettikleri ve Ökaliptusun ( Eucalyptus ) en önemli propolis kaynağı olduğu bildirilmektedir.
İtalya'da: Kestane'nin ( Castaneae ) ana propolis kaynaklarından birisi olduğu bildirilmektedir.
Orta Rusya'da: Kavak türlerinden daha çok Huş ağacı propolis kaynağı olarak kullanılır.
Amerika Bileşik Devletleri'nde: Kavak türleri; çamlar ve diğer çalılar ile birlikte propolisin ana kaynağını oluştururlar.
Hindistan'da: Kavak türleri propolis kaynağını oluşturan bitkilerdir.
Tropikal Bölgelerde: Kavak ve Huş ağaçlarının bulunmaması arıları propolis için yeni kaynaklara yönlendirmiştir.
Tunus'da: Bazı Cistus spp. yaprak salgılarının propolis kaynağı olabileceği düşünülmüştür.
Tropikal Venezuella'da: Venezuella'dan elde edilen propolis örneklerinden polyprenylated benzophenones izole etmişlerdir. Bu bileşikler bazı Clusia türlerinin çiçeklerinin salgılarının asıl bileşenleridir. Araştırmacılar ilgili bölgede Clusia major ve Clusia minor bitkilerinin propolisin asıl kaynağı olduğunu göstermişlerdir ve Apis mellifera 'nın Clusia bitkisinin stamanlerinin kaidesinden salınan reçineyi topladığı belirlenmiştir.
Brezilya'da: Baccharis türlerinin propolisin asıl kaynağı olduğu belirlenmiştir.
Bitki Kaynaklarının Saptanmasının Önemi
Bitkisel orjinin bilinmesi propolisin kimyasal olarak standartlaştırılması için bir temel olarak kullanışlı olabilir. Örneğin; kavak çeşidi propolisten bahsedildiğinde şu açıktır ki ürün flavonoid aglycones hyhroxycinnamic asitler ve esterlerinin bir karışımıdır. Ayrıca propolis kaynağı bitkinin bilinmesi arıcıların uçuş alanında uygun bitkilerin bulunduğundan emin olmaları bakımından önemlidir. Çünkü arılar propolis bulamadıkları zaman, boya asfalt, mineral ve benzerlerini propolis ham maddesi olarak kullanırlar
